ELEKTRONİK TİCARET KONUSUNDA ÇALIŞAN
BÖLGESEL VE ULUSLARARASI KURULUŞLAR

Bilgisayar kullanıcılarını birbirine bağlayan açık bir bilgisayar ağı olan internete dünyanın pek çok ülkesinden ulaşılabilmektedir. Diğer bir deyişle, internet üzerinden bir "dünya tülü" ya da İngilizce sözcüklerle "world wide web-www" oluşturulmuştur. Bu tülde bir tanıtım sayfası, yani 'web sitesi' hazırlayan herhangi bir firma, ürünlerini yaygın bir alıcı kitlesinin incelemesine sunmuş olmaktadır.
ETKK Teknik Çalışma Grubu'nun 1998 tarihli raporuna göre; 1993 yılında
yalnızca 30 tane dünya tülü sunucusu (web server) varken, 1998 yılında bu sayı 500 bini aşmıştır. Herkesin erişimine açık tül sayfası sayısı ise 7 milyon civarındadır ve 2000 yılına kadar bu sayının 1.1 milyara ulaşacağı öngörülmektedir. İnternet üzerinde 1998 yılında 35-40 milyon olduğu sanılan kullanıcı sayısı, pek çok ülkede hızla artmaktadır. İnternet trafiğinin yaklaşık olarak yarısı tül sayfalarından geçmektedir, bunun da yüzde 35'inin ticari amaçlı olduğu tahmin edilmektedir. Dünya tülüne dayalı müşteri/firma arası elektronik ticaret (E-ticaret) toplam değeri için ise, 1996 yılında 50 milyon dolar, 2000 yılında 6.6 milyar dolar gibi tahminler verilmektedir.
Elektronik ticaret konusunda son yıllarda yaşanan bu gelişmelere paralel
olarak birçok ülke ve uluslararası kuruluş elektronik ticaret ve onunla bağlantılı konuları gündemine almış ve bu yöndeki çalışmalarına hız vererek e-ticaret yoluyla ticarette etkinlik ve rekabet üstünlüğü sağlamayı amaçlamıştır.
Dünya Ticaret Örgütü (World Trade Oranization-WTO),
Avrupa Birliği (AB),
İktisadi İşbirliği ve Kalkınma Teşkilatı (OECD)
ile Birleşmiş Milletler (UN) bünyesinde
ve çeşitli ülkelerce ticarette etkinliğin sağlanması amacıyla çalışmalar
yürütülmektedir. Bu çalışmalardan bazıları aşağıda verilmiştir.

A. DÜNYA TİCARET ÖRGÜTÜ
Dünya Ticaret Örgütü, özellikle haberleşme hizmetleri piyasalarının rekabete
açılması ve yeniden düzenlenmesi konusundaki çalışmaları gözeten uluslararası bir kuruluş olarak da öne çıkmıştır. 15 Şubat 1997 tarihli DTÖ Anlaşması, tüm haberleşme altyapısını internetin gelişimi için önemli bir ölçüt olarak değerlendirir.

Dünya Ticaret Örgütü'nün Hizmetler Ticareti Genel Anlaşması (GATS),
elektronik ticaret altyapısını oluşturan iletişim ve bilgi teknolojisi hizmetlerinde liberalleşmeyi desteklemektedir. Elektronik ticaret konusunda DTÖ'nün diğer bir anlaşması da Fikri Mülkiyet Haklarının ticaretle ilgili boyutlarıdır. Bu anlaşmayla fikri (entellektüel) mülkiyetin korunması amaçlanmıştır.

B. BİRLEŞMİŞ MİLLETLER
Birleşmiş Milletler, telekomünikasyon altyapısı ve bilgi teknolojilerinin az
gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde kullanılması ve yaygınlaştırılması için
bünyesinde yer alan kuruluşları aracılığı ile çok sayıda çalışma yürütmektedir.
Bu çalışmalar; Birleşmiş Milletler Uluslararası Ticaret Hukuku Komisyonu
(UNCITRAL), Birleşmiş Milletler Avrupa Ekonomik Komisyonu (UNECE), Uluslararası Ticaret Merkezi (ITC) tarafından sürdürülmektedir. Bu çalışmalardan bazılarına değinilmesi yararlı olacaktır.

1. Küresel Ticaret Noktaları Ağı (Global Trade Point-GTP Net)
Piyasaların hızla küreselleştiği ve bilginin ticaret yapanlar bakımından stratejik bir nitelik kazandığı günümüzde, özellikle Küçük ve Orta Ölçekli

İşletmelerin (KOBİ) ticari bilgi ve iletişim ihtiyacının karşılanması amacıyla, Birleşmiş Milletler Ticaret Noktaları Geliştirme Programı çerçevesinde pek çok ülkede ticaret noktaları kurulmuştur. Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansı (UNCTAD) tarafından desteklenen, BM Ticaret Noktaları Geliştirme Merkezi'nin (UNTPDC-United Nations
Trade Point Development Center) geliştirdiği "Küresel Ticaret Noktaları Ağı
(GTPNet)" KOBİ'lere "Elektronik Ticaret Olanakları" sunmaktadır.18 GTPNet, ticaret alanındaki faaliyetlerin desteklenmesi ve verimliliğin artırılması amacıyla Dünyada halen 121 ülkede 56'sı işlevsel olmak üzere değişik kuruluş aşamalarında olan toplam 198 Ticaret Noktasını birbirine bağlamaktadır.19 Ankara Ticaret Noktası (ATN) GTPNet üyesidir.
Ticaret noktaları, GTPNet üyesi olarak bu sistemden yararlanmakta, ihtiyaç
duydukları her türlü bilgiye kolayca ulaşabilmekte ve kendi ürünlerini
tanıtabilmektedirler. Böylece GTPNet üzerinde, Elektronik Ticaret

Olanakları kullanımı ve EDİ uygulaması ile KOBİ'lere, kendi olanakları ile ulaşmayacakları bilgilere, küresel pazara erişme ve elektronik ticaret yapma imkanı sağlanmıştır.
Ticaret noktası, internet üzerinde şu özellikleri barındıran bir web sitesi olarak düşünülmelidir:

(1) Dış ticaret işlemlerine dahil olan gümrükler, dış ticaret kurumları,
odalar, nakliye firmaları, sigorta şirketleri gibi katılımcıların bir araya geldiği bir merkezdir.

(2) Mevcut ve potansiyel ihracatçı ve ithalatçılara iş ve pazar olanakları,
potansiyel müşteriler ve satıcılara ticaret mevzuatı hakkında bilgi sağlayan bir
kaynaktır.

(3) İnternet üzerinden küresel ticarete çıkışın kapısıdır. Ticaret noktaları
aracılığı ile GTPNet'te yer alan diğer ülkelerin, ihracat, ithalat, yatırım politikaları ve düzenlemelerine, mevcut ve potansiyel ihracatçı, ithalatçı adreslerine, GTPNet aracılığı ile duyurulan alım, satım, yatırım, ortaklık teklifi gibi diğer ticari fırsatlara ulaşmak ve bağlantıya geçmek mümkündür.
2. Elektronik Ticaret Model Yasası ve Elektronik İmza Yeknesak Kuralları
BM Uluslararası Ticaret Hukuku Komisyonu'nun elektronik ticaret alanında
yaptığı diğer iki çalışma ise, birçok ülkenin düzenlemelerine temel oluşturan 1996 yılında ilk aşaması tamamlanan "Elektronik Ticaret Model Yasası" ile
UNCITRAL'in Elektronik Ticaret Model Kanunu ile Elektronik İmza Yeknesak Kuralları içerik itibariyle, milli mevzuatlarını oluşturma aşamasında bulunan ülkeler açısından yararlanılacak bir kaynak olarak değerlendirilmektedir. Nitekim, Model Kanunu milli mevzuatına dahil eden ülke sayısı hızla artış kaydetmektedir. Öte yandan elektronik imzaya ilişkin yeknesak kurallara da ülkeler çalışmalarında kaynak olarak başvurulmaktadır. Bu noktadan hareketle ülkemizde de elektronik ticaret
konusunda bir çerçeve kanun ihtiyacını karşılamak amacıyla, ETKK Hukuk Çalışma Grubunca ilk etapta bu metinler ile AB direktifleri üzerinde çalışmalar planlanmış ve yürütülmüştür.

3. Uluslararası Ticaret Merkezi (Internaional Trade Center-ITC)
Birleşmiş Milletler'e bağlı diğer bir kuruluş da Uluslararası Ticaret Merkezi'dir
(ITC). ITC, ticarette etkinlik programı kapsamında işletmelere ürünler, hizmetler ve pazarla ilgili bilgi akışını sağlayarak ticareti destekleyici teknik danışmanlık hizmeti sunmaktadır. BM Ticaret ve Kalkınma Konferansı ile birlikte çalışarak, GTPNet'te kullanılacak veri tabanı formatları ve standartları geliştirmeye çalışmaktadır. Birleşmiş Milletler telekomünikasyon atlyapısı ve bilgi teknolojilerinin az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde kullanılması ve yaygınlaştırılması için bünyesinde yer alan kuruluşları aracılığıyla çok sayıda çalışma yürütmektedir.

C. İKTİSADİ İŞBİRLİĞİ VE KALKINMA TEŞKİLATI

OECD, güncel konularda işbirliği yapmak yoluyla küresel politikalar üretilmesi amacıyla kurulmuş bir uluslararası kuruluştur. Türkiye ile birlikte toplam 28 ülkenin üye olduğu OECD ülkelerinde, elektronik ticaret ile ilgili çalışmalara Amerika Birleşik Devletleri'nin öncülük yaptığı gözlenmektedir.
OECD, e-ticaretin çeşitli boyutları üzerinde çalışmalar yürütmektedir. Bu
çalışmaların bazıları şöyle sıralanabilir.
1990 yılında kişisel verilerin korunması ile ilgili temel ilkeler, 1996 yılında
küresel enformasyon altyapısı, 1997 yılında tüketicinin internet ortamında yaptığı alışverişlerde korunması üzerine çalışma raporları hazırlanmıştır. 1997 yılı 19-21 Kasım tarihleri arasında Finlandiya'da toplanan Turku konferansında, vergilendirme, kişisel verilerin korunması, güvenlik, tüketicilerin korunması ve benzeri konuların irdelenmesine yönelik çalışmalar yapılmış, Ekim 1998 Ottowa Bakanlar Toplantısında da bu konularda ilke kararlarının alınmasına karar verilmiştir.1995'de KOBİ'lerin uluslararası ticaretteki rekabet güçlerini artırmak amacıyla
açık ve erişilebilir bilgi değişimi için küresel elektronik ortamın yaratılmasına yönelik olarak çalışma gurupları oluşturulmuştur. Bu çalışma gurupları.22:
o enformasyon ağları (information networks),o küreselleşme ve getirdikleri (globalization),o uygulama boyutu (deployment),o yasal düzenlemeler ve güvenlik (legal, regulatory, security),o uyum (interoperability),
o finansman (financial issues),o pilot uygulamalar (tesbeds and pilots) konuları etrafında oluşmuş, bu konularda çerçeveler çizilmiş, hedefler belirtilmiş ve hedeflere uygun örgütlenmeler yapılmıştır.

Pilot proje uygulanması ilgili olarak üç ana konu ve bunların her biri için
koordinatör ülke ve kişiler aşağıdaki biçimde belirlenmiştir.23
KOBİ'ler İçin Küresel Bilgi Ağı JAPONYA KOBİ'lerin işle ilgili yasal,
Kurumsal ve teknik gereksinmeleri AB KOMİSYONU Uluslararası uygulamalar ve Projeler ABD

D. AVRUPA BİRLİĞİ
AB, 1980 yılından beri elektronik ticaret konusunda yoğun çalışmalar
yürütmekte ve Avrupa düzeyinde bir bilgi ağı sistemi kurmaya çalışmaktadır. 1994 yılında Avrupa Komisyonu resmi bir "Elektronik Ticaret Girişimi (Electronic Commerce Initiative)" başlatmıştır. 1997 yılında Komisyon'un hazırladığı haberleşme dokümanı (Communication) ile Birliğin temel hedefinin elektronik ticaretin Avrupa'da hızla gelişimini sağlamak olduğu belirlenmiş ve elektronik ticaretle ilgili çalışmalarda birbirini tamamlayıcı iki hedef belirlemiştir. Bunlar, elektronik ticarete güveni oluşturmak ve tek pazara tam girişi sağlamaktır.24 Avrupa Birliği'nde internet kullanımı yoluyla mal ve hizmet ticareti yaklaşık 17 milyar Euro düzeyindedir.

2003 sonu itibariyle bu meblağın 340 milyar Euro olması beklenmektedir. E-Europe girişimi, Avrupa'nın güvenlik, elektronik bankacılık gibi bazı önemli alanlardaki gücünü artırarak bu gelişmeyi hızlandırmak amacındadır. Elektronik işlemlerde, Euronun geniş bir şekilde kullanımı da, AB düzeyinde elektronik pazarın gelişimine katkıda bulunacaktır.

Avrupa Birliği, Avrupa-Ağı bilgi kapasitesini geliştirmek amacıyla, Ar-Ge
ağırlıklı programlar düzenlemekte, bu kapsamda EDI (Elektronik Veri Değişimi) sistemlerine ve belirgin olarak da ticaretle ilgili elektronik veri değişim sistem (Trade EDİ System -TEDIS) girişimlerine destek vermektedir.

AB temel amacını, sayısal imza, şifreleme, enformasyon alt yapısı, hukuksal
ve finansal konuların ve ticaretin dünya ölçeğinde gelişmesini sağlayacak ölçüde düzenlenmesi olarak belirlemiştir.
Avrupa Birliği'nin elektronik ticaret konusundaki bazı çalışmaları aşağıda
verilmiştir.

o Avrupa Birliği Komisyonu, 8 Aralık 1999 tarihinde "E-Europe-Herkes İçin Bilgi Toplumu" bildirimini kabul ederek E-Europe girişimini başlatmıştır. Girişim dijital teknolojilerin bütün Avrupa'da algılanışını hızlandırmayı ve tüm
Avrupalıların bunları kullanacak gerekli beceriye sahip olmalarını sağlamayı
amaçlamaktadır. E-Europe girişimi Avrupa ekonomisini modernleştirmek için Komisyonun yeni stratejisinde anahtar bir role sahiptir. Avrupa Konseyi
Lizbon Zirvesi için, Komisyon tarafından ortaya konulan Avrupa'nın ekonomik ve sosyal olarak yenileşmesi gündeminde bu girişim merkezi bir yer tutmuştur. Bu nedenle, 10-11 Aralık 1999 tarihlerinde Helsinki Zirvesi'nde, Avrupa Konseyi, E-Europe girişimini kabul etmiştir. E-Europe girişimi, Avrupa'nın teknolojik gücünü artırmak, eğitim imkanlarından yararlanmak ve girişimci potansiyelini ortaya çıkarmak için elektronik ekonominin avantajlarından tam olarak yararlanılmasını sağlayacaktır. E-Europe girişiminin diğer önemli bir amacı ise, tüketicilerin ve yurttaşların, internet üzerinden aradıkları bilgiye ulaşabilmelerini mümkün kılacak becerilerle donatılmasıdır.

o Avrupa Birliği düzeyinde, bilgi toplumunu teşvik edecek bir çok politika
tedbirleri alınmıştır. Bunlar; telekomünikasyonun liberalleşmesini artırmak, eticaret konusunda açık bir yasal çerçeve oluşturmak (kişisel bilgilerin
korunması, tevsik etme, gizlilik, v.b.), önemli alanlarda araştırma ve
geliştirme faaliyetlerini desteklemektir.

o AB'nin diğer bir çalışması da 1999/93/EC sayılı "Elektronik İmza" ya ilişkin direktifidir (Bkz Ek:2).

o Devlet ve hükümet başkanlarının talebi üzerine, Komisyon, Konseyle birlikte, Haziran 2000'de Feira Zirvesi'nde kabul edilen "E-Europe Eylem Planı" çalışmalarına başlamıştır.

E-Europe Eylem Planının üç temel hedefi bulunmaktadır:
- Her evin, okulun, işyerinin ve idarenin on-line hale getirilmesi,
- Sayısal konulardan haberdar ve girişimci Avrupa'yı yaratmak,
- Toplumsal olarak kabul görmüş bir bilgi toplumu oluşturmak.

o Bu çerçevede yapılacak olan eylemler, sorunları çözmek için ortak bir
yaklaşım geliştirmede açık bir katma değerin mevcut olduğu, herhangi bir
farkın yaratabileceği yerlerde başlatılacaktır. Bu temelde, on öncelik alan
belirlenmiştir. Bu alanlardaki hedeflerin başarılması üye devletlerin, Avrupa
Komisyonu'nun, sanayiinin ve yurttaşların ortak çabasını gerektirmektedir.
Sözkonusu öncelikli alanlarını şöyle sıralayabiliriz;
- Sayısal çağda Avrupa gençliği,
- Daha ucuz internet erişimi,
- E-ticareti hızlandırmak,
- Araştırmacılar ve öğrenciler için hızlı internet,
- Güvenli elektronik erişim için smart kartlar,
- İleri teknoloji ve KOBİ'ler için risk sermayesi,
- Engelliler için e-katılım,
- On-line sağlık,
- On-line idare,
- Ulaşım,

o Avrupa Birliği ayrıca, elektronik ticaretin gelişimini özellikle KOBİ'ler için
hızlandıracaktır. Böylece, KOBİ'ler bütün Avrupa pazarında faaliyet
gösterebileceklerdir. Bunun için, bir dizi AB mevzuat girişimi hazırlık
aşamasındadır. Bu çalışmalar, yasal güvenliği sağlamayı, sınırlararası
hizmetlerin önündeki engelleri kaldırmayı, on-line yenilikleri ve tüketici
güvenini desteklemeyi amaçlamaktadır. Bu çalışmalarda önem arzeden
özellik "kendi kendine düzenleme" ve "ortak düzenleme" kavramları üzerinde
yoğunlaşmaktadır. Bu bağlamda, Komisyon'da halihazırda birçok çalışma
yürütülmektedir. Alternatif müşteri tashih mekanizmaları ve sınırötesi on-line
uyuşmazlıkların halli sistemleri ile ilgili faaliyetler, "E-Güvenlik Forumu"
içerisinde koordine edilmektedir. Bu Forum, 21 Mart 2000 tarihinde
Brüksel'de Komisyon tarafından organize edilen "Sınırlararası Elektronik
Ticarette Yargı Dışı Uyuşmazlık Halli" konulu bir çalışma toplantısında
(workshop) oluşturulmuştur. E-ticaretle ilgili birçok direktif ve tüzük Komisyon tarafından kabul edilmiş, Konseyin ve Avrupa Parlamentosu'nun onayını beklemektedir. "e-para" ve "Avrupa'da e-ticaretin yasal çerçevesi"
konusundaki iki direktif için ortak bir noktaya varılmıştır. Komisyon, şu anda, sınırötesi finansal hizmetleri kapsayacak şikayet ağının kurulması ve
KOBİ'lere teknik know-how'ın transferini kolaylaştıracak "go dijital"
kampanyasını başlatmakla uğraşmaktadır.
Netice itibariyle AB, e-ticaretle ilgili yoğun çalışmalar sürdüren bir bölgesel
örgüttür ve ülkemiz açısından da bu örgütün çalışmaları büyük önem taşımaktadır

.
E. ÜLKE UYGULAMALARI

1. Amerika Birleşik Devletleri

Amerika Birleşik Devletleri elektronik ticaret konusunda en etkin ve kapsamlı çalışan, bu konuda dünyaya liderlik yapan ülkelerin başında gelmektedir. ABD'de bilim ve teknolojiye verilen önem ve ayrılan kaynak, internetin bu ülkede doğmasına ve yaygın kullanılmasına yol açmıştır. Bunun doğal bir sonucu olarak ABD, elektronik ticarette interneti en çok kullanan ülke konumuna gelmiştir. ABD, ekonomisinin dünyanın en büyük ekonomisi olmasının, son yıllarda beklentilerin ötesinde bir büyüme gerçekleştirmesinin arkasında yatan temel etkenlerden bazıları hiç kuşkusuz, bilgi ve iletişim teknolojilerinde ulaştıkları seviye, bilgisayarla çalışma eğiliminde yaşanan gelişme ve internetin her alanda yaygın kullanılmasıdır. En fazla
sayıda bilgisayar, internet ve yüksek seviyede internet bağlantısı bu ülkede
bulunmakta ve bu ülke hükümeti elektronik ticareti teşvik etmekte ve
desteklemektedir.

ABD'de elektronik ticaret konusundaki çalışmalar aşağıda verilmiştir.
o Ulusal Bilgi Altyapıları kapsamında (National Information Infastructure-NII) eticaret altyapı programı hazırlanmıştır.
o 1995 yılında "Federal Elektronik Ticaret Ekibi" oluşturulmuş, elektronik
ticaretin hükümet tarafından kullanılma olanakları değerlendirilmiştir.
o ABD'nin genel yaklaşımı, "Küresel Elektronik Ticaret İçin Bir Çerçeve"
dokümanı ile açıklanmıştır.
o Öte yandan Mart 1994 yılında Başkan Yardımcısı A.Gore, Buenos Aires'de Dünya İletişim Konferansı'nda yaptığı konuşmada elektronik ticaret alanında güçlüklerin kaldırılmasına değinmiştir. İleri sürdüğüne göre, ABD'de hükümet politikasının iletişim sektöründe dayanması gereken prensipler şunlardır:
(1) hükümet tarafından kontrol edilen iletişim şirketlerinin özelleştirilmesi yoluyla özel sektör yatırımlarının teşviki, (2) monopol niteliği taşıyan telefon
piyasalarının rekabetine imkan tanınması, iletişimin adil fiyatlarla
yapılmasının güvenceye alınması, piyasaların yabancı yatırımcılara açılması
ve antitröst uygulamaların güçlendirilmesi. (3) sistemin açık girişe
dayandırılması ve böylece küresel bilgi altyapısı kullanıcılarının geniş bir bilgi
ve hizmet alanına girebilmesi, (4) teknolojik gelişme ile birlikte esnek,
rekabetçi, bağımsız bir düzenleme oluşturulması.28
Bu açıklamada her ülkenin politika yapıcıları, etkin ve güvenli elektronik ticaret sistemlerine güveni oluşturacak, çalışabilir bir altyapı oluşturmaya davet edilmektedir.
Amerikan Hükümeti bu süreçte beş ana ilkeyi içeren bir politika açıklamıştır. Bu ilkeler
- Özel sektör öncülük etmelidir.
- Hükümet elektronik ticarette aşırı sınırlamalardan kaçınmalıdır.
- Hükümetin katılması gereken durumlarda amacı, açık, minimalist, sürekli ve basit bir yasal ortam oluşturmak olmalıdır.
- Hükümetler, internetin kendine özgü yapısını kabul etmelidir.
- İnternet temelli elektronik ticaret küresel düzeyde kolaylaştırılmalıdır.

o ABD'de özel sektör ise, "Elektronik Mesaj Birliği", "Elektronik Ticaret Komitesi" ve "İşletme Entegrasyonu Network"u kuruluşlarını oluşturmuştur.

2. Japonya'da Elektronik Ticaret

Japonya'da sistematik elektronik ticaret çalışmaları 1996 yılının başında,
Japonya Elektronik Ticareti Geliştirme Merkezi (Electronic Commerce Promotion Council Of Japan-ECOM) adında bir kurum oluşturulmasıyla başlamıştır. Bu kurum bünyesinde elektronik ticareti farklı yönlerden inceleyen ondört çalışma gurubu oluşturulmuştur. ECOM'un oluşumu üyelik sistemine dayanmakta ve ücretlidir. Üyelik çeşitli düzeylerde politika geliştirme, rapor hazırlama veya ECOM'un çalışmalarından
istifade etme şeklinde olmaktadır. Japonya Uluslararası Ticaret ve Sanayi Bakanlığı (MITI) 1995 yılından itibaren bu çalışmalara büyük kaynak aktararak, 1995-1999 arasında toplam 45 projeye 3 Milyar Yen harcamıştır.30
o ECOM pilot projeler aracılığıyla ve tarafların katılımı ile elektronik ticaretin her yönü üzerinde uygulamalar geliştirmekte, sorunları tespit etmekte ve
muhtemel çözüm yollarını araştırmakta ve tespit etmektedir.
o ECOM, uluslararası iş alma eğilimlerinin ve sanal mağazaların (virtual mall
shops) uluslararasılaşması ve kişisel bilgisayar kullanımının yaygınlaşması
ile gelişen uluslar arası (firma-tüketici) elektronik ticaret işlemlerinde öncelikli
olarak ele alınması gereken konuları şöyle tespit etmiştir.31
- Malın dağıtımı (gümrük işlemleri, geri iade ve satış sonrası hizmetler),
- Fikri Mülkiyet Hakları (copyright, trademark, domain name),
- Vergilendirme (uluslararası elektronik ticaret işlemlerindeki standartlar;
kaynak yeri ve yerleşim yeri tanımı),
- İşletmenin yönetimi (zaman, firma kodu, elektronik ticaret işlemlerindeki
standartlar; kaynak yeri ve yerleşim yeri tanımı),
- İşletmenin yönetimi (zaman, firma kodu, elektronik doküman, elektronik
menkul kıymetler, sanal işletme, iş etiği).

o Japonya'da elektronik ticaret konusuna oldukça uzun vadeli yaklaşılmakta,
geliştirilmeye çalışan yöntem, politika ve teknolojilerin tümü ile yakın bir
gelecekte kağıt para yerine elektronik paranın geçmesi hedeflenmektedir.

o Özel sektör tarafından oluşturulan "Özel Sektörde Elektronik Ticareti
Geliştirme Konseyi" elektronik ticarete ilişkin ekonomik ve sosyal altyapıyı
hazırlamaktadır.